Periode na Hofstede Crull

Na het vertrek van Hofstede Crull in 1919 zien we dat de nieuwe directeuren H.I. Keus en F.R. Willink per 18 maart 1919 tot mede-directeuren zijn benoemd. Directeur W. Willink, die per 1 mei ontslag had genomen werd verzocht nog enige tijd aan te blijven om de nieuwe directeuren te ondersteunen. Hij zou worden opgenomen in de Raad van Commissarissen. Het was overigens wel het jaar met de hoogste winst tot dan toe. De oorlog is voorbij en veel materialen zijn weer voorradig. De vraag neemt ook weer toe zodat goede prijzen kunnen worden berekend. Uit een overzicht blijkt dat er vanaf 1908/1909 steeds 10% of meer dividend werd uitgekeerd, met een maximum van 18% in 1917/1918. Er komt overleg met verschillende metaalbewerkingsfabrieken in Henglo om in overleg met de betreffende arbeidsorganisaties meer eenheid in de lonen te brengen.

Lang is W.Willink niet als directeur aangebleven. In augustus 1919 werd nogmaals over zijn benoeming tot commissaris gesproken. Omdat de raad vond dat hij mede verantwoordelijk was voor de gebeurtenissen in Brabant alhoewel niet aan zijn integriteit werd getwijfeld ging de benoeming niet door. Daarop trad W. Willink als directeur af. Hij kreeg een wereldreis aangeboden, maar deze werd tijdens zijn bezoek in Argentinië afgebroken. Hengelo gaf aan dat de economische toestand zodanig was verslechterd dat een verdere betaling van de reis niet verantwoord was. Willink keerde terug Nederland, waar hij in 1934 in zijn woning in Enschede is overleden.

In het jaarverslag van 1920 zien we ook de belangrijkste onderdelen van het bedrijf terug: apparatenfabriek, motorenfabriek, instrumentenfabriek, verkoopafdeling, installatieafdeling en bureaus buiten Hengelo (Maastricht-Brussel-Ned. Indië).

Grote probleem het verkrijgen van arbeiderswoningen in Hengelo, de onderhandelingen met het gemeentebestuur zijn steeds gaande.

Gebrek aan grondstoffen en de nog steeds ingewikkelde wijze van het bouwen van elektromotoren waren voor Keus aanleiding Ir. H.A.W. Klinkhamer opdracht te geven een betere en simpeler draaistroommotor te ontwikkelen. Hij kwam van Smit Slikkerveer en op 1 juni 1919 in dienst. Zijn uitvinding in 1920 gebaseerd al eerder bekende theorieën leverde de speciale kortsluit anker (S.K.A.) motor op met zijn eenvoud en bedrijfszekerheid en veroverde de gehele wereld.

Wikkelen van een stator voor een S.K.A. Motor 1947

De naam S.K.A. motor maakte dan ook Heemaf over de gehele wereld beroemd. In 1921 zijn de eerste S.K.A. motor motoren te leveren in 5 en 7,5 pk. In het Heim periodiek is aan deze uitvinding uitgebreid aandacht besteed.


Tussen 1925 en 1934 was Paul von Hindenburg president van Duitsland. In deze periode bezocht hij de Heemaf-stand op de Leipziger Messe. Foto archief Holec Historisch Genootschap.

H.A.W. Klinkhamer is op 15-11-1884 in Amsterdam geboren. Na het behalen van zijn diploma als electrotechisch ingenieur aan de T.H. te Delft was hij in 1910/1911 werkzaam bij Siemens in Berlijn en van 1911 tot 1914 werkzaam bij Brown Boveri in Zwitserland. In 1914 en 1915 was hij gemobiliseerd en daarna was hij van 1915 tot 1919 werkzaam bij Smit Slikkerveer in de motorenbouw. Van 1919 tot 1929 was hij als electrotechnicus bij Heemaf in dienst en woonde hij in Hengelo aan de Bornsestraat. Zijn vrouw was de eerste vrouwelijke arts in Hengelo, misschien wel in heel Twente. Niettegenstaande zijn grote verdiensten als uitvinder van de S.K.A.-motor heeft Klinkhamer zich bij Heemaf toch niet kunnen profileren en is hij naar verloop van tijd vertrokken naar Eindhoven om bij Philips in het natuurkundig laboratorium te gaan werken. Op 20 November 1964 is hij in Den Bosch gestorven.

In 1921 staan de lonen zo onder druk dat achter elkaar de lonen met 10 – 5 en nog eens 5% daalden. De scherpe Duitse concurrentie en de waarde daling van de Duitse Mark hadden een negatieve invloed op Heemaf. Er werd dan ook een stevig verlies geleden. De in de handel gebrachte nieuwe motortype de S.K.A. motor voldeden wel aan de verwachtingen.

In het verslag van het boekjaar 1921/1922 wordt een groot verlies gemeld. Oorzaak is de scherpe Duitse concurrentie en gingen de voorraden sterk in waarde achteruit. Ook dalen de lonen in de landen waar Heemaf veel export heeft. Het gevolg is dat de lonen per in twee stappen met 10% omlaag gaan. Een ander nadeel ontstaat als landen uit bescherming van hun eigen fabricaat gaan beschermen door hoge invoerheffingen in te voeren. En dit terwijl ons land geen invoer rechten kent. Duitsland heeft voor motoren zelfs een invoer verbod. Andere landen hebben hoge invoerrechten. Frankrijk spant de kroon met 65% voor kleine motoren en 26% voor grote motoren.

Toen in 1922 de directie van de Nederlandse Spoorwegen besloot belangrijke spoorlijnen te elektrificeren kon Heemaf dankzij de licenties met Westinghouse in de Verenigde Staten hier een belangrijke bijdrage aan leveren. Heemaf leverde de elektrische uitrusting voor de treinen. En deed dat het eind van de twintigste eeuw. Een andere ontwikkeling vond plaats toen de Nederlandse PTT het telefoonverkeer in ons land wilde gaan automatiseren. Op voorspraak van de toenmalige directeur van de PTT, Ir. M.H. Damme kwam er een overeenkomst tussen het Duitse Siemens & Halske en Heemaf. Heemaf vervaardigde in licentie telefoontoestellen. Na de Tweede Wereldoorlog werd de productie van telefoontoestellen in eigen hand genomen. Met de komst van de drukknoptelefoontoestellen stopte Heemaf de productie ervan.

Uit het jaarverslag van 1924 zien we het begin van de problemen die zijn ontstaan doordat veel landen invoerrechten het ingevoerd.

In 1925 krijgt de nieuw opgerichte afdeling tractie de opdracht voor de levering van 15 motorwagens voor de lijn Rotterdam-Scheveningen met 20 motoren van 250 pk. Ook wordt de eerste Nederlandse electrische locomotief voor Nederlands-Indië opgeleverd. Nieuw is de op het Heemafterrein aangelegde proefbaan en tractiegebouw. Ook van de Nederlandse Spoorwegen voor 17 motorwagens uitrustingen. Verder werd de tot dan toe grootste S.K.A. motor motor 2000pk bij 300 toeren afgeleverd aan een centrale in Zweden.

In de twintiger jaren werden grote verliezen geleden. Op 2 januari 1926 werden in de algemene vergadering van aandeelhouders reorganisatievoorstellen gedaan. De aandeelhouders verloren bijna de helft van de waarde van hun aandelen. Was het balanstotaal in 1925 nog 14,5 miljoen, het jaar erna was het nog slechts 7,2 miljoen. Gelukkig bleven aandeelhouders en banken in Heemaf geloven. Tijdens de Leipziger Messe in 1928 was er zeer veel belangstelling voor de nieuwe uitvinding van Ir. Klinkhamer met een verbetering van de aanloopcondities voor SKA motoren van een groot vermogen bij een zware aanloop. Ook kwam er in dat jaar een dochterfabriek in Dordmund om de nadelige gevolgen van de invoerrechten te ontlopen. De nieuwe vestiging in Duitsland en een licentieovereenkomst met Westinghouse droeg er verder toe bij dat de Heemaf in 1926 na Philips het belangrijkste laboratorium (maar de onderzoekers waren vooral verspreid werkzaam) voor elektrotechnisch wetenschappelijk onderzoek in Nederland bezat. Philips had 26 elektrotechnisch ingenieurs in dienst (en daarnaast 19 werktuigbouwkundig ingenieurs en 18 chemici), de Heemaf 20. In 1939 was dat 128 tegen 22 geworden. Er werd ook weer een zij het bescheiden winst gemaakt.

Naast de tractie en de telefoon bleven de normale fabricageprogramma van elektrische machines en apparaten in de loop van de jaren steeds verder uitgebreid.

De dertig en veertiger jaren

Het bedrijf groeide er kwamen steeds meer fabriekshallen, in 1930 kwam er een nieuwe montagehal en daarna een research-laboratorium en een centrale gereedschapmagazijn. Ook kwamen er steeds meer verkoopkantoren door het hele land, zoals verkoopkantoor Rotterdam en Groningen.


Verkoopkantoor Groningen 1930 (HCO Zwolle).

Personeelsleden t/m 1937

• 1908: 97
• 1914: 600
• 1917: 1000
• 1919: 1540
• 1920: 1263 waarvan 346 minderjarig
• 1927: 1330 950 arbeiders en 380 beambten