De geschiedenis van de Heemaf (1894-1918)

Heemaf is opgericht in 1908 als voortzetting van een in 1894 gestichte particuliere onderneming. De geboortedatum van Heemaf kan gesteld worden op 1 april 1894. Op die dag werd in Borne door R.W.H. Hofstede Crull een technisch bureau opgericht. Het was de beginperiode van de fabricage van elektrische apparaten in ons land. Meer bekendheid kreeg de onderneming na toetreding van W. Willink in 1897. De onderneming werkte vanaf dat moment onder de naam de firma Hofstede Crull & Willink. De onderneming richtte zich op het opzetten en beheren van elektrische centrales in ons land. Daarnaast werden elektrische installaties in fabrieken aangelegd o.a. in de vorm van licht- en krachtnetten. In 1900 volgde de verhuizing naar Hengelo.

Rento Hofstede Crull

19-07-1894 Gorcumer Courant

Het eerste gebouw van Electrotechnisch bureau Hofstede Crull en Willink Ingenieurs in Borne rond 1897.

Nadat Hofstede Crull en Willink in 1900 was verhuist naar Hengelo (Thiemsbrug Hengelo, werkplaats "Het Eiland")  begon men direct nieuw personeel te zoeken voor de nieuwe fabriek, getuige onderstaande 3 personeelsadvertenties.

14-09-1900 Nieuws van den dag.

14-03-1901 Nieuws van den dag.

07-11-1901 Nieuws van den dag.

Medewerkers van de firma HofstedeCrull en Willink voor de werkplaats "Het Eiland" aan de Thiemsbrug in Hengelo 1903
(Foto Heemaf Post/ HCO Zwolle). 

Vlnr: Westenbroek, N. Leushuis, Felix, J. te Veldhuis, J. de Mol, A. Achterberg H. Poorthuis, Jansen, Mulder, Laurie, Zoetman, H. Stoelers en Reinders
Zittend: A. Hutterd, G. Richardson, A. Jongman en Suers.


Interieur van de eerste fabriek van Hofstede Crull & Willink aan de Thiemsbrug Hengelo, "werkplaats het Eiland" rond 1903.

Eerste electrische centrale van Oost-Nederland te Borne (1900)


Industrieterrein aan de Thiemsbrug en Bornsestraat in de richting van Borne. Boven het kruispunt Heemaf en - met witte rookpluim - de elektriciteitscentrale. Rechtsonder de daken van het St. Anthonius-gesticht. (Bron Hengelo.tv)


Heemaf ansichtkaart uit 1900

Eerst werden kantoren en werkplaatsen in een gehuurde fabriek ondergebracht, maar in 1907 werd aan het begin van de Bornsestraat een eigen fabriek gebouwd.

Nieuwe bouw Heemaf juli 1909 (foto's uit collectie Stork)

Zeer jonge medewerker Heemaf rond 1900 (Foto HCO Zwolle)

Heemaf rond 1908 (Foto HCO Zwolle).


Kijkje in de fabriek (1908 - 1920) Foto HCO Zwolle.


Kijkje in de fabriek (1908 - 1920) Foto HCO Zwolle.

Tot het begin van de Eerste Wereldoorlog had het bedrijf een bescheiden omvang. Toen echter na 1914 de invoer uit het buitenland van elektrische materialen problematisch werd vond een belangrijke uitbereiding van het fabricageprogramma plaats. Toen werden naast apparaten ook de productie van elektromotoren en dynamo’s ter hand genomen. Grondstoffen, maar ook geschoold personeel waren in die periode echter zeer schaars. Om toekomstige uitbreidingen van de fabriek mogelijk te maken werd 32 ha grond aansluiten aan de fabriek gekocht. Dat was veel meer dan direct nodig was, maar men wilde zich voor de toekomst indekken.


Reclame NRC 08-03-1913

Reclame NRC 10-05-1913


Reclame NRC 1913


Reclameblad van de Heemaf uit 1910

Over de periode tot ongeveer 1920 heeft de heer Jaap Tuik gedurende een reeks van jaren vervolg artikelen geschreven. Deze artikelen zijn in deze uitgave opgenomen. Ik beperk mij hiermee tot deze periode.

In 1914 komt H.I. Keus, een elektrotechnisch ingenieur, afgestudeerd in Delft Heemaf versterken. In 1917 is ook F.R. Willink binnen Heemaf werkzaam. In 1919 vindt er een directiewisseling plaats. H.I. Keus en F.R. Willink, een neef van W. Willink gaan de directie vormen. Zij staan dan voor de belangrijke beslissing in welke richting Heemaf zou moeten gaan. Besloten werd het zwaartepunt op de fabricage te leggen. Beide directeuren zouden meer dan 35 jaar het bedrijf leiden. Gelukkig werden zij bijgestaan door zeer bekwame hoofdambtenaren die de constructie en fabricage tot een hoog peil brachten.


I. Willem Willink Ir. H. I. Keus

Na het begin van de Eerste Wereldoorlog was het praktisch niet mogelijk motoren uit het buitenland te betrekken. Heemaf besloot zelf motoren gaan fabriceren. Nog in 1914 werden de eerste motoren op de markt gebracht. De vraag werd daarna zo groot dat er problemen ontstonden met het (om)scholen van personeel.

Na het (gedwongen) vertrek van HC wordt op 17 juni 1920 een vertrouwelijke brief naar de Twentsche Bank in Amsterdam gezonden. Hierin het verzoek om het crediet van f1.750.000 tijdelijk met f 500.000 te verhogen naar f 2.750.000!! Het bedrag is nodig om f 200.000 oorlogsbelasting en f250.000 voor uitbreiding gebouwen. In gesprekken met W. Willink willen de banken meer weten over de veranderingen binnen de leiding van het bedrijf hebben plaatsgevonden. Over de verandering in de directie wil men niets in het midden brengen. De samenwerking tussen de directieleden laat nu niets meer te wensen over, dat kon vroeger tot schade van het bedrijf van de directie niet worden gezegd. Verder zijn er vervangen:

• Chef administratie: van Ernst vervangen door Janse (komt van de Twentsche bank)
• Chef installatiebureau: Ouwehand vervangen door van der Syp (Ouwehand ontslagen)
• Chef afd. Indië: Pabon verliet Heemaf in mei 1919.
• Chef afd. motorenbouw: Wiersum vertrok augustus 1919 opvolger Brunt.
• Chef afd. inkoop: Kerkhof vertrok september 1919 opvolger Veenbrink
• Opvolger Keus afd. instrumenten van Lis
• Opvolger Willink bedrijfchef Gieskes

In het jaarverslag zien we echter dat de grote interne veranderingen niet tot een omzetdaling cq winst hebben geleid.

In het boekjaar 1915/1916 wordt in totaal 32 ha grond achter de fabriek verworven, naast de mogelijkheid van huizenbouw is nu ook een spoorwegaansluiting mogelijk. In het volgend jaarverslag blijkt dat als gevolg van de oorlog grondstoffen bijna niet meer te krijgen zijn. De prijzen stegen snel en bedroegen het 10 voudige van de prijs van voor de oorlog. Alleen noodzakelijke materialen werden nog ingekocht. Weliswaar gingen ook de verkoopprijzen omhoog maar niet in de maten van de in te kopen materialen. Toch werden er nog 2000 kleine en grote motoren afgeleverd. De "krachtoverbrengingslijn"voor 50.000 Volt in Brabant welke in opdracht werd ontvangen valt door de hoge prijzen valt financieel niet mee. Er wordt al een bedrag voor het mogelijk verlies gereserveerd. De eerder genoemde crises toeslag van 15% bleef nog steeds gehandhaafd. Een gedeelte van het terrein achter de fabriek wat niet verhuurd was werd afgestaan aan het personeel voor het aanplanten van winterprovisie. Heemaf neemt inmiddels deel met 500 gulden in de bouwvereniging "Ons Tehuis".

De eerste aandelen worden in november 1915 uitgegeven.

In 1915/1916 werden als gevolg van de oorlog de prijzen van levensmiddelen steeds hoger. In overleg werd door Heemaf aan de werklieden een duurtetoeslag van 10% gegeven, die door nog hogere prijzen werd verhoogd tot 15%.

In het boekjaar 1916-1917 werd een bedrag van F 22.700 gereserveerd voor de aankoop van schepen, vrachtauto’s en paarden. In 1918 kunnen er door materiaalgebrek geen seriemotoren worden gemaakt. Wel gaat het redelijk met de installatieafdeling. Wel komt er gebrek aan materiaal en worden veel zaken provisorisch geïnstalleerd. Er komt aan een kant de spoorweg aansluiting gereed. In 1924 worden de lonen met 10% verlaagd het aantal werklieden neemt met 100 toe; het aantal beambten blijft gelijk. De capaciteit van de fabriek is veel groter dan voor de productie noodzakelijk.

Het boekjaar 1917/1918 geeft aan dat de oorlogs-duurtetoeslag verhoogd wordt van 15 naar 20%. Verder wordt er melding van gemaakt dat de gemeente weinig meewerkt met het bouwen van nieuwe woningen voor het personeel. Heemaf koopt daarom voor een "passende" prijs een honderdtal arbeidswoningen. Voor het beheer ervan wordt een bouwvereniging opgericht met de naam Weidedorp. Verder zijn er 10 ha weidegrond achter de fabriek met bruine bonen beplant. Er is een spoorlijn van 1 km aangelegd.

Klik hier voor een verslag van het bezoek van het Koninklijk Instituut voor ingenieurs in 1915 aan de Heemaf fabriek. Het stuk is geschreven door dhr. A. Booden (Lid van de KIVI).

Lees hier meer over de periode 1919 - 1945 (Na Hofstede Crull).