AFO Hattem

Logo Afo

De Apparaten Fabriek Overijssel (A.F.O.) werd in 1936 in Zwolle opgericht op initiatief van Ir. J. C. Keller, directeur van de Waterleiding Maatschappij "Overijssel"  NV te Zwolle. In een kleine ruimte aan de Walstraat 19 werd - met bescheiden kapitaal - in Zwolle begonnen onder de dagelijkse leiding van dhr. Duurkoop. In eerste instantie kwamen de opdrachten hoofdzakelijk van de Waterleiding Maatschappij. Het bedrijf groeide gestaag en in 1939 verhuisde AFO naar een groter pand aan de Veerallee in Zwolle . In 1940 werd het bedrijf omgezet in een NV. 

zwolle

Het eerste gebouw van AFO was in het pand aan de Walstraat 19 in Zwolle. 

De fabriek in oorlogstijd
Opdrachten van derden begonnen juist binnen te komen, maar konden slechts deels worden uitgevoerd omdat de oorlog uitbrak. Tijdens de oorlog werd AFO getransformeerd tot een verlengstuk van de Waterleiding Maatschappij om zo te voorkomen dat arbeiders naar Duitsland werden gestuurd voor de "Arbeitseinsatz". Gedurende de oorlog werden door de AFO verschillende electrotechnische producten ontwikkeld. Door gebrek aan grondstoffen moest men erg inventief zijn en maakte men met alle middelen producten waar de mensen in oorlogstijd behoefte aan hadden.

In eerste instantie hoofdzakelijk huishoudelijke artikelen zoals elektrische uurwerken, elektrische dekens en zelfs speelgoed (mecanodozen), maar ook werden er windmolens van auto-dynamo's gemaakt en accu's in jampotten met zelfgemaakte gelijkrichters om de opgewekte energie 's avonds te kunnen afnemen. Dit en nog veel meer producten werden ontwikkeld en bedacht door de inventieve ingenieurs van AFO, zoals de Joodse ingenieur dhr. Citroen. Of hij de oorlog overleeft heeft is niet bekend.

afo-productiehal

Bron: heemkundehattem.nl

24111941 provOverijsselscheEnzwolschecourant

Bron: Provinciale Overijsselsche en Zwolsche Courant, 24-11-1941

Elmec-constructiedoosAFO1948 Elmec-constructiedoosAFO1948-2

Elmec-constructiedoosAFO1948--full

Deze meccanodozen (electro mechanische constructiedoos) door de AFO onder het merk Elmec gefabriceerd in 1948. Bron: HONG

In 1945 werd op het Rode Torenplein een oude bierbrouwerij aangekocht om dienst te doen als een montage fabriek waar de zelf geproduceerde onderdelen werden gemonteerd en de elektro spoelen werden gewikkeld voor o.a. orgelrelais.

eerstegebouwenAFO

01111943-aandelen 

Bron: Provinciale Overijselsche en Zwolsche Courant, 01-11-1943

AFOWikkelafdeling

Wikkelafdeling van de AFO, geheel links is dhr. Duuring.

Onderstaande 2 groepsfoto's ontving ik van Gerard van der Worp en dit zijn ook de enige groepsfoto's van AFO die ik tot nu toe gezien heb. De datering zal zijn tussen 1947 en 1960 schat ik.

GroepsfotoAFO1

 Montage afdeling AFO Hattem (1957/1959). Klik HIER voor de namen.

GroepsfotoAFO2

Wikkelafdeling AFO Hattem 1958/1959. Klik HIER voor de namen.

Hamer voorzitterAFO Hamer voorzitterAFO2

Gerrit Bredewout had nog de voorzittershamer van de personeelsvereniging van de AFO.


Wederopbouw

Na de oorlog was er een groot gebrek aan grondstoffen en brak er een moeilijke periode aan voor de fabriek. Door de schaarste ging men zich weer toeleggen op de fabricage van artikelen waar wel voldoende grondstof van te verkrijgen was. In 1948 werd het bedrijf door brand gedeeltelijk verwoest. In 1949 werd onder dezelfde naam een nieuwe fabriek in Hattem betrokken aan de Populierenlaan. Het pand aan de Veerallee was te klein geworden voor de 130 medewerkers.


OprichterJohanKellerIr. Johan Keller oprichter van een multinational 
Ir. Johan Keller was een interessante persoonlijkheid. Begin jaren vijftig was ir. Johan Keller directeur van de Waterleiding Maatschappij Overijssel (WMO). Daarnaast was hij hij ook lid van de commissie van Wederopbouw, die vond dat Nederland na de oorlog zo snel mogelijk uit zijn as moest herrijzen. Naast de AFO stond hij ook aan de basis van een ander bedrijf, WAVIN, een Nederlandse producent van kunststof leidingsystemen. WAVIN groeide uit tot een multinational met meer dan 6000 werknemers en is beursgenoteerd. Keller was vele jaren President-commissaris van de AFO.

AFO-productie

Geheel links dhr. Palm uit Hattemerbroek

AFO-montageafdeling

AFO-electronischregelpaneelGroei
De echte groei vond plaats vanaf 1951. In dat jaar werd een nieuwe directie aangesteld met een nieuwe strategie. Machines werden aangepast en vernieuwd en nieuwe ontwikkelingen en uitbreidingen werden ter hand genomen. De eerste contacten werden gelegd met Marine, Leger en Luchtmacht in binnen- en buitenland. Na een reorganisatie gepaard gaande met inkrimping van het personeel kwamen in 1954 de eerste marine opdrachten (motorstarters, deur en automatische noodomschakelaars) binnen.  Het bedrijf werd enorm gemoderniseerd en veel technici werden aangetrokken. In 1958 werd gestart met elektronica, de zogenaamde pulslogica, (digitale besturings- en beveiligingsschakelingen met magnetisch logische elementen de voorloper van PLC regeltechniek.

 AFO-samenstellenbedradingbundels

 Dhr. Gerrit Meiering

motorstroomrelais-1951-AFO

 Motorstroomrelais tekening uit 1951. Ik kreeg deze van Johan Hoekstra, oud medewerker van AFO. Klik om te vergroten.

AFO-bedieningspaneelfabriekstransportinstallatie AFO-beproevendrukknopkast-waterdichtheid

AFO-Tekenkamer

Tekenkamer AFO Hattem

montageafdeling afo4

Links: Montageafdeling AFO, 2de man van onderen gezien is Frank van Es. rechts: Maarten ten Erven achter de boormachine bij de AFO. bron: Heemkundehattem.nl 

25 jarig jubileum

In 1961 vielen de marine opdrachten sterk terug. In 1961 vierde men het 25 jarig jubileum. Er werkten toen 250 mensen. De commissarissen en directie bestond toen uit de volgende namen: 

Ir. J.C. Keller (President-Commissaris)
Ir. A.P. van der Meer
Dr. Ir. Z.ij van der Meer
A.A.F. M. Verbeek
R. R. Bolt (Directeur) 

Men had toen in 8 Europese landen agenten die de producten van AFO verkochten. In hetzelfde jaar werd de productieafdeling uitgebreid met een gebouw voor administratie, tekenkamer en proefafdeling wat direct tegenover het hoofdgebouw werd geplaatst.

AFO-buitenlandsevertegenwoordigers AFO-uitbreiding

GebouwAFO1936-1961

Het fabrieksgebouw van AFO in 1961 in Hattem.

AFO-controleschakelkast 

Dhr. Cor Roelofs 

AFO-bedrijfskantoor

AFO-toonkamer

 

afo5 afo6

Foto links, man rechts Herman Reekers, man links op beide foto's met baard is dhr. Rompas Bron: heemkundehattem.nl

VoetbalteamAFO

AFO had in die tijd natuurlijk ook een voetbalteam in de bedrijfscompetitie. Bron: heemkundehattem.nl 


Productportefolio 

In 1961 maakt AFO de volgende producten : 

Scheepsproducten:
AFO starters: Het scheepsprogramma had als belangrijkste product: motorstarters voor draaistroommotoren. Deze AFO-starters werden toegepast op alle moderne tankschepen van 16000 tot 48000 ton zoals op Shell tankers, passagiersschepen als de Holland-Amerikalijn, de Statendam en de Rotterdam, daarnaast op vrachtschepen, veerponten en baggerschepen.
Waterdichte drukknopkasten

Relais en schroefpatroonhouders

AFO-scheepsproducten

Industrieproducten:
AFO-eindschakelaars voor liftinstallaties
AFO-Hefmagneten voor papiermachines, rekenmachines of liftinstallaties, als aandrijving van de hulpschakelaar voor hoogspanningsinstallaties.
AFO-relais met toepassingen in elektriciteitscentrales, pluimveevoederinstallaties, in automaten voor sigaretten, operatieapparatuur voor ziekenhuizen enz.
AFO-weideafrasteringsapparaat.

industrieproducten1

 Industrie producten AFO.

Schrikdraad
Dit bord hebben we onlangs toegevoegd aan de collectie van het Holec archief in Hengelo.

AFO weideafrasteringsapparaat zoals je ze nog wel eens op Marktplaats tegen komt.

afo weideafrasteringsapparaat 08041967 friesekoerier

 

Bron: Friese Koerier, 08-04-1967

Marineproducten:
Motorstarter
Automatische noodomschakelaar
Schroefpatroonhouder
Deurschakelaar

AFO-industrieproducten2

Legerproducten
Hoofdlichtschakelaar
Stopachterlamp
12 polige steker

AFO-legerproducten AFO-legerproducten2

Onderdelen voor NATO legervoertuigen. In 1961 zitten de onderdelen in alle Nederlandse legervoertuigen.

Bedrijfsspionage
In 1962 wordt Hattem opgeschrikt door bedrijfsspionage bij AFO Hattem. Twee medewerkers werden aangehouden nadat ze constructietekeningen hadden gestolen en doorgespeeld aan een oud ingenieur die met onenigheid bij AFO was weggegaan. De rol van een agent van AFO in Duitsland was nog niet geheel duidelijk. De vertegenwoordiger in Duitsland had namelijk contact met deze ingenieur en wellicht werden tekeningen van apparaten en instrumenten in Duitsland verkocht. AFO leverde in die tijd veel aan leger en marine, die producten waren geheim en daarvoor was natuurlijk interesse.

In 1964 komt de uitspraak van de civiele procedure die AFO had aangespannen tegen de voormalig medewerker er wordt een schadevergoeding van 400.000 euro toegewezen aan de AFO, die enorme schade had geleden door het spionage schandaal. 

Overname door de Smit Nijmegen groep
In 1962 werd AFO overgenomen door Smit-Nijmegen groep die zijn positie aan het uitbreiden was. In 1966 volgde er een fusie met Smit-Olthof uit Ede, na een nieuwe reorganisatie bleven er nog 130 werknemers over. Smit Nijmegen werd in 1969 overgenomen door het nog grotere HOLEC concern. 

11071962-lc

11-07-1962 Bron: Leeuwarder Courant

Aandeel AFO-small

Aandeel AFO: Bron: Archief Smit Transformatoren

Luchtfoto Afo Hattem (1960-1965)

Apparatenfabriek Afo Hattem (1971)
Bron: Holec Historisch Genootschap.
 

Folder AFO

 Folder Afo (1969)AfoEdeHattem

Folder AFO uit 1969, men is nog onderdeel van Smit Nijmegen.

Overname door HEEMAF
In 1971 nam Heemaf de fabricage van de pulslogica met 30 man personeel over. De verkoop ging wel naar Hengelo. Aanvankelijk werd gedacht dat de productie ook naar Hengelo zou gaan, maar er kwamen in Hattem nog in 1971 nieuwe productieruimten bij. In 1973 werd opnieuw uitgebreid.

Heemaf Afo

Ook Hazemeyer had in Hattem productie faciliteiten voor apparatenbouw. De besturingselektronica stond in die periode nog in de kinderschoenen. In 1974 gaf de directie opdracht tot een toekomststudie. Deze studie was aanleiding tot het oprichten van een zelfstandige productgroep. Heemaf/Afo-automation. In 1976 werd er een grote nieuwbouw gepleegd. Hier werden ook een aantal Heemaf mensen uit Hengelo te werk gesteld. 

img648

 

Het gebouw van de AFO met opschrift Hazemeyer. Bron: Gerard van der Worp

scannen0007-b

scannen0006-a

Bron: Holec Post 1971 (HHG)

Holec -> HCS Control Systems
In 1979 wordt de naam door Holec gewijzigd in HCS (Holec Control Systems) toen nog in Hattem maar er volgt later een verhuizing naar Apeldoorn.  Bij Holec Control Systems werden nieuwe ontwikkelingen gestart om met microcomputers omvangrijke automatiserings- systemen voor de industrie te realiseren.

Het is er erg onrustig. In 1988 wordt een directeur geschorst, maar voor er een kort geding plaatsvindt wordt de schorsing teruggedraaid. Het ging hierbij over een mogelijke overname van automatiseringsbedrijf Microlife voor 130 miljoen gulden. Joep van den Nieuwenhuyzen nam een groot belang in het noodlijdende beursfonds HCS.

HolecControlSystems

Holec Control Systems in Hattem. Bron: Heemkundehattem.nl

hcs-aand-cfIn de nacht van 30 op 31 juli 1991 besloot hij samen met de ABN Amro tot een financiële injectie in HCS. De volgende dag verkocht Joep 4,1 miljoen aandelen. De beurs vermoedde bij hem gebruik van voorkennis en deed aangifte en van den Nieuwenhuyzen werd vervolgd. De rechtbank veroordeelde hem tot 6 maand cel en 100.000 gulden boete, maar in hoger beroep werd de uitspraak vernietigd. Daarna volgde vrijspraak.

In 1992 ging HCS failliet, onderdelen van het bedrijf werden daarna door andere bedrijven voortgezet.


Begaclaim geeft het opIn 1991 volgde een tweede voorkenniszaak, de RDM affaire. In 2007 op 23 oktober werd van den Nieuwenhuyzen gearresteerd in Zwitserland voor mogelijke faillissementsfraude bij vier van zijn bedrijven. Zijn uitlevering volgde op 19 november. Op 4 december werd het voorarrest met twee maand verlengd en op 8 januari 2008 werd hij in afwachting van het onderzoek vrijgelaten. Wel moest hij een borg van 10 miljoen euro betalen en zijn paspoort inleveren.
De vijf jaar durende zaken had erg veel invloed op de beurskoers van Begemann, die daalde van 170 naar 30 gulden. Ook zijn naam ging van "bedrijvendokter" naar "financiële manipulator" Begemann en van den Nieuwenhuyzen stelden dat er 1,2 miljard schade was geleden en stelde de staat daarvoor aansprakelijk. Begemann bracht zijn belang onder in de beursfonds Begaclaim met 5,1 miljoen aandelen. Zou de schade-eis volledig uitbetaald worden dan krijgen aandeelhouders 200 gulden per aandeel. Tijdens de arrestatie van Van den Nieuwenhuyzen in 2008 werd de Begaclaim echter ingetrokken.
Op 4 april 2013 begon de strafzaak, hij werd schuldig bevonden aan omkoping, faillissementsfraude en meineed. Het OM eiste eind mei een celstraf van 5,5 jaar. In juli 2013 volgde de uitspraak: 2,5 jaar cel.
Wordt vervolgd. 

Herinneringen aan AFO Hattem: 

Als geboren Zwollenaar ben ik de naam AFO voor het eerst tegengekomen op de vuilstortplaats Westerveld in Zwolle. Hier waren de resten van de brand in 1948 gestort. Na schooltijd gingen wij er naar toe om bruikbare spullen te zoeken en kwamen thuis met o.a. "meccano"transformatoren al of niet gedeeltelijk verbrand.

Hiervan bezit ik er nog een en die is nog steeds in gebruik. Mijn tweede contact met de AFO, ondertussen verhuist naar Hattem, was in 1950 toen ik reageerde op een advertentie waar een electriciën werd gevraagd maar als leerling tekenaar werd aangenomen. Het begon met het reviseren van oude tekeningen, zo ben ik er langzamerhand ingegroeid en uiteindelijk aan heel wat apparatuur meegewerkt. Nieuwe ontwerpen werden in de instrumentmakerij gemaakt en getest, hoogspannings schakelaars gingen naar de Kema om te testen. Hierbij was ook tekenkamerpersoneel aanwezig.

Op de tekenkamer zaten ook enkele gereedschaptekenaars, de stempels en andere gereedschappen werden in eigen gereedschapmakerij gemaakt. Tekeningen moesten ook afgedrukt worden,dat gebeurde in die tijd nog heel primitief, nl. in een houten kist waarin een bak met ammonia,na het belichten op afdrukpapier de tekening in de kist,deksel dicht,na enkele minuten deksel open en in een wolk ammonia kon de afdruk er uit gehaald worden. Na verloop van enige jaren deed de electronica zijn intrede bij de AFO,hiervoor moesten er heel veel printplaten gemaakt worden. Deze werden aan de hand van schema's s'avonds thuis met zwart band geplakt en in de fabriek gebruikt om de printplaten te etsen. Dit ging weer gepaard met veel chemische stank.

Na de overname van de AFO door Smit-trafo mee verhuist naar Ede, na reorganisatie van Smit overgeplaatst naar COQ Utrecht. Na sluiting COQ nog een jaar of tien naar HOLEC Amersfoort waar ik na 40 jaar werken met de SUM ben gegaan. 40 jaar werken op 4 locaties aan schakelaars van 4 cm tot 4 meter hoog.

Johan Hoekstra. (05-03-2013)

Folder Afo

Een van de weinig overgebleven folders van Afo Apparatenfabriek 
Bron: Holec Historisch Genootschap.

1965 AFO

Oud medewerker Bud Grüwel stuurde mij eind 2013 een foto van zijn oude werkjas van de AFO uit de zestiger jaren die hij nu nog steeds gebruikt om te klussen. De jas is niet meer "spik en span", maar roept misschien nog herinneringen op bij oud collega's. 

 

Meer volgt....

Er is weinig informatie te vinden van Apparatenfabriek AFO te Hattem, mocht iemand nog fotomateriaal of andere informatie hebben hoor ik dit graag. U kunt informatie/foto's sturen naar email adres: Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.. (Ik kan op dat email adres grote bestanden ontvangen.)

Bron: Foto's Holec Historisch Genootschap / 25 jaar AFO / Biografie Johan Keller, Wieiswieinoverijssel.nl Met dank aan Johan Hoekstra, oud medewerker van AFO Hattem, die mij boeken stuurde over de historie van deze fabriek + folders die nog bij dit artikel geplaatst worden.

AFO-logo

Reacties  

# Hazemeijer Hattem.B.Bronsink 27-02-2011 18:27
Hallo heer Hermsen.
Wat ik mij nog kan herrineren van Hazemeijer Hattem is
dat ik er gewerkt heb van begin 1979 tot midden 1981.
Toen werd het gebouw gesloten omdat de produktie toen over ging naar Holec in Hengelo.
Ik was daar werk werkzaam als bedradings monteur voor schakel kasten en productie medewerker voor de toelevering.
Ik kan mij herrineren dat er begin 1981 sprake was van over name.
We konden toen kiezen, door nee of ja te zeggen, om mee te gaan naar Hengelo.
Ik heb nee gekozen.
Ik heb er in die tijd met plezier gewerkt ook doordat er uitjes werden georganiseerd.
Antwoorden | Antwoorden met citaat | Citeer
# AFO-HattemGerard Marseille 12-12-2013 11:37
Mijn vader J.C. (Jan) Marseille heeft begin jaren 50 bij de AFO in Hattem gewerkt op de tekenkamer. Later is hij een eigen bedrijfje in Enschede begonnen als gereedschapsmak er/instrumentma ker. Hij is in 1966 overleden. Ik herinner mij nog dat hij altijd een grote toekomst zag in relais. De herinneringen van Johan Hoekstra troffen mij. Wellicht dat hij mijn vader kende.
De reden dat ik zocht naar info over de AFO is dat ik mij afvroeg of er geen nabestaanden pensioen ten gunste van mijn nog levende moeder bestaat.
Met vriendelijke groet,
Gerard Marseille
Antwoorden | Antwoorden met citaat | Citeer
# oude foto.s en film Afo.gerard van der worp 13-02-2015 16:18
die man achter de eind controle schakel kast dat is Cor Roelofs.
montage afdeling linker foto 2 de persoon is Frans van Es.
ANDERE FOTO MONTAGE AFDELING 2 DE RECHTS IS OOK Frans van ES.
Antwoorden | Antwoorden met citaat | Citeer
# Dhr.Gerrit Grobben 26-04-2015 22:11
Mijn werkzame bestaan begon in 1954 bij de HEEMAF in Hengelo (Ov.) HEEMAF= Hengelo's Eerste Electrische en Mechanische ApparatenFabrie k. Ca. 1,5 jaar gewerkt als apparatenmonteu r, daarna 1,5 jaar IJsselcentrale in Hengelo (Ov.) en daarna 6 jaar Hazemeijer Hengelo, afd. Technisch Bureau, in deze periode ook militaire dienst gedaan 1,5 jaar. In 1962 bij de AFO gekomen als verkoper. In 1967 overgeplaatste met de afdeling naar Ede, dagelijks op en neer. In nov. 1967 vertrokken uit Ede en begonnen in Hattem als boekhouder.
Antwoorden | Antwoorden met citaat | Citeer
# AFO marine materiaal sinds 1980Grad Derks 01-01-2017 14:07
samen met Jaap Dijkman was ik vanaf 1979 verantwoordelij k voor productie en verkoop van schok-trilvaste schakelmaterial en van AFO. Eerst bij Smit Holec Compro Nijmegen, en vanaf 1983 bij Electro Techniek Elden ( Later ETE-AFO genoemd)
Jaap Dijkman heeft door ziekte de overgang naar ETE-AFO niet meer meegemaakt. Collega`s/medew erkers in de eerste ETE jaren met AFO waren wel oa. Marjan Vrieling en Rik de Gooyer, Concentratie lag op de zekeringhouders ,magneetschakel aars , hulprelais,deur schakelaars en special products voor de marine en paneelbouwers daar voor . Ook een duitse zekering-fabrik ant SIBA behoorde tot de grote afnemers. Tot 2003 heb ik dit product gamma onder mijn hoede gehad onder de ETE vlag . ikm heb nog diverse historische gegevens die ik tzt eens zal op- en uitzoeken
Antwoorden | Antwoorden met citaat | Citeer

Plaats reactie


Cloud tag

Laatste nieuws

Laatste reacties

Uitgelicht

Statistieken

Aantal bekeken pagina's
2574451

Wie is online

We hebben 18 gasten en geen leden online

Nieuwsbrief

Our website is protected by DMC Firewall!