Heemaf 1894 - 1918

De Heemaf is opgericht in 1908 als voortzetting van een in 1894 gestichte particuliere onderneming. De geboortedatum van Heemaf kan gesteld worden op 1 april 1894. Op die dag werd in Borne door R.W.H. Hofstede Crull een technisch bureau opgericht. Het was de beginperiode van de fabricage van elektrische apparaten in ons land. Meer bekendheid kreeg de onderneming na toetreding van W. Willink in 1897. De onderneming werkte vanaf dat moment onder de naam de firma Hofstede Crull & Willink. De onderneming richtte zich op het opzetten en beheren van elektrische centrales in ons land. Daarnaast werden elektrische installaties in fabrieken aangelegd o.a. in de vorm van licht- en krachtnetten. In 1900 volgde de verhuizing naar Hengelo.

Hofstede Crull

19-07-1894 

Links: Rento Hofstede Crull, rechts een artikel uit de Gorcumer Courant van 19-07-1894 

Heemaf eerste medewerkers

Medewerkers van de firma HofstedeCrull en Willink voor de werkplaats "Het Eiland" aan de Thiemsbrug in Hengelo 1903. Vlnr: Westenbroek, N. Leushuis, Felix, J. te Veldhuis, J. de Mol, A. Achterberg H. Poorthuis, Jansen, Mulder, Laurie, Zoetman, H. Stoelers en Reinders, Zittend: A. Hutterd, G. Richardson, A. Jongman en Suers. (Foto Heemaf Post/ HCO Zwolle).   

Electrotechnisch bureau Hofstede Crull en Willink te Borne (1897)
Het eerste gebouw van Electrotechnisch bureau Hofstede Crull en Willink Ingenieurs in Borne rond 1897.

Nieuwe fabriek
Nadat Hofstede Crull en Willink in 1900 was verhuist naar Hengelo (Thiemsbrug Hengelo, werkplaats "Het Eiland")  begon men direct nieuw personeel te zoeken voor de nieuwe fabriek, getuige onderstaande 3 personeelsadvertenties.

Personeelsadvertentie 14-09-1900 Hofstede Crull en Willink Personeelsadvertentie 14-03-1901 Hofstede Crull en Willink
14-09-1900 Nieuws van den dag, 14-03-1901 Nieuws van den dag.

Personeelsadvertentie 07-11-1901 Hofstede Crull en Willink

07-11-1901 Nieuws van den dag.

Interieur
Interieur van de eerste fabriek van Hofstede Crull & Willink aan de Thiemsbrug Hengelo, "werkplaats het Eiland" rond 1903.


Centrale Borne

Eerste elektrische centrale van Oost-Nederland te Borne (1900).

alt Heemaf in vogelvlucht 1917

Links: Heemaf ansichtkaart uit 1900, rechts: Industrieterrein aan de Thiemsbrug en Bornsestraat in de richting van Borne. Boven het kruispunt Heemaf en - met witte rookpluim - de elektriciteitscentrale. Rechtsonder de daken van het St. Anthonius-gesticht. (Bron Hengelo.tv).

Overzicht Mechanische Werkplaats van de Heemaf rond 1907 met o.a. een aantal meerspillige-boormachines, een combinatie draai-freesbank, een acetyleen cilinder en transformatorzuilen in opbouw. Bron HCO.

Bouw Heemaf fabriek
Eerst werden kantoren en werkplaatsen in een gehuurde fabriek ondergebracht, maar in 1907 werd aan het begin van de Bornsestraat een eigen fabriek gebouwd.

altalt

Nieuwe bouw Heemaf juli 1909 (foto's uit collectie Stork)

Overzicht eerste deel van de Grote Hal van de HEEMAF in Hengelo uit 1907 met op de voorgrond een revolverdraaibank16061913 heemaf

Overzicht eerste deel van de Grote Hal van de HEEMAF met medewerkers 1913

In 1913 werd de grote hal van de Heemaf weer uitgebreid. Datum: 16-06-1913

Jonge medewerker Heemaf
Zeer jonge medewerker Heemaf rond 1900 (Foto HCO Zwolle)

alt

Reclame NRC 1913

Marmeren meetbord 10 kV uit de Heemaf fabriek 1-10-1912. Zie ook het logo van de Heemaf met directie Hofstede Crull en Willink. (Bron: HCO).

Reclame 1913
Reclame NRC 08-03-1913

Kijkje in de fabriek
Kijkje in de fabriek (1908 - 1920) Foto HCO Zwolle.

Heemaf reclame 1913
Reclame NRC 10-05-1913

Kijkje in de fabriek
Kijkje in de fabriek (1908 - 1920) Foto HCO Zwolle.

Uitbreiding fabricageprogramma
Tot het begin van de Eerste Wereldoorlog had het bedrijf een bescheiden omvang. Toen echter na 1914 de invoer uit het buitenland van elektrische materialen problematisch werd vond een belangrijke uitbreiding van het fabricageprogramma plaats. Toen werden naast apparaten ook de productie van elektromotoren en dynamo’s ter hand genomen. Grondstoffen, maar ook geschoold personeel waren in die periode echter zeer schaars. Om toekomstige uitbreidingen van de fabriek mogelijk te maken werd 32 ha grond aansluiten aan de fabriek gekocht. Dat was veel meer dan direct nodig was, maar men wilde zich voor de toekomst indekken.

alt

Reclameblad van de Heemaf uit 1910

Keus
In 1914 komt H.I. Keus, een elektrotechnisch ingenieur, afgestudeerd in Delft Heemaf versterken. In 1917 is ook F.R. Willink binnen Heemaf werkzaam. In 1919 vindt er een directiewisseling plaats. H.I. Keus en F.R. Willink, een neef van W. Willink gaan de directie vormen. Zij staan dan voor de belangrijke beslissing in welke richting Heemaf zou moeten gaan. Besloten werd het zwaartepunt op de fabricage te leggen. Beide directeuren zouden meer dan 35 jaar het bedrijf leiden. Gelukkig werden zij bijgestaan door zeer bekwame hoofdambtenaren die de constructie en fabricage tot een hoog peil brachten. 

Willink Keus
I. Willem Willink Ir. H. I. Keus

Fabricage eigen motoren
Na het begin van de Eerste Wereldoorlog was het praktisch niet mogelijk motoren uit het buitenland te betrekken. Heemaf besloot zelf motoren gaan fabriceren. Nog in 1914 werden de eerste motoren op de markt gebracht. De vraag werd daarna zo groot dat er problemen ontstonden met het (om)scholen van personeel.

Na het (gedwongen) vertrek van Hofstede Crull (HC) wordt op 17 juni 1920 een vertrouwelijke brief naar de Twentsche Bank in Amsterdam gezonden. Hierin het verzoek om het crediet van f1.750.000 tijdelijk met f 500.000 te verhogen naar f 2.750.000!! Het bedrag is nodig om f 200.000 oorlogsbelasting en f250.000 voor uitbreiding gebouwen. In gesprekken met W. Willink willen de banken meer weten over de veranderingen binnen de leiding van het bedrijf hebben plaatsgevonden. Over de verandering in de directie wil men niets in het midden brengen. De samenwerking tussen de directieleden laat nu niets meer te wensen over, dat kon vroeger tot schade van het bedrijf van de directie niet worden gezegd. Verder zijn er vervangen:

  • Chef administratie: van Ernst vervangen door Janse (komt van de Twentsche bank)
  • Chef installatiebureau: Ouwehand vervangen door van der Syp (Ouwehand ontslagen)
  • Chef afd. Indië: Pabon verliet Heemaf in mei 1919.
  • Chef afd. motorenbouw: Wiersum vertrok augustus 1919 opvolger Brunt.
  • Chef afd. inkoop: Kerkhof vertrok september 1919 opvolger Veenbrink
  • Opvolger Keus afd. instrumenten van Lis
  • Opvolger Willink bedrijfschef Gieskes

In het jaarverslag zien we echter dat de grote interne veranderingen niet tot een omzetdaling cq winst hebben geleid.

In het boekjaar 1915/1916 wordt in totaal 32 ha grond achter de fabriek verworven, naast de mogelijkheid van huizenbouw is nu ook een spoorwegaansluiting mogelijk. In het volgend jaarverslag blijkt dat als gevolg van de oorlog grondstoffen bijna niet meer te krijgen zijn. De prijzen stegen snel en bedroegen het 10 voudige van de prijs van voor de oorlog. Alleen noodzakelijke materialen werden nog ingekocht. Weliswaar gingen ook de verkoopprijzen omhoog maar niet in de maten van de in te kopen materialen. Toch werden er nog 2000 kleine en grote motoren afgeleverd. De "krachtoverbrengingslijn"voor 50.000 Volt in Brabant welke in opdracht werd ontvangen valt door de hoge prijzen valt financieel niet mee. Er wordt al een bedrag voor het mogelijk verlies gereserveerd. De eerder genoemde crises toeslag van 15% bleef nog steeds gehandhaafd. Een gedeelte van het terrein achter de fabriek wat niet verhuurd was werd afgestaan aan het personeel voor het aanplanten van winterprovisie. Heemaf neemt inmiddels deel met 500 gulden in de bouwvereniging "Ons Tehuis".

Dividenden Heemaf (1907-1918)

In het volgend overzicht kun je lezen dat het bij Heemaf wel goed zat.

Over de jaren 19/20 en 20/21 heben we geen cijfers, maar daarna is het mis. 1921/22 kent en verlies saldo van 720.220. In het jaar daarop alleen al 782.425. Het reservefonds 928.455 is ook al opgebruikt. In 1923/24 komt daar nog 412.450 verlies bij. In 1924/25 is er weer een kleine winst 21.146. Het gevolg een grote reorganisatie. Op het aandelenkapitaal wordt 70% afgeschreven en de aandelen van 1000 gulden wordt 300.

Aandelen 1915

Een van de belangrijkste reden is de invoerheffingen van de verschillende landen. Positief is wel de verkoop van de SKA motoren.In 1927 is de winst 374.413 en een jaar later 435.264. Het vertrouwen in Heemaf is juist gebleken.

Prijsverhogingen
In 1915/1916 werden als gevolg van de oorlog de prijzen van levensmiddelen steeds hoger. In overleg werd door Heemaf aan de werklieden een duurtetoeslag van 10% gegeven, die door nog hogere prijzen werd verhoogd tot 15%.

In het boekjaar 1916-1917 werd een bedrag van F 22.700 gereserveerd voor de aankoop van schepen, vrachtauto’s en paarden. In 1918 kunnen er door materiaalgebrek geen seriemotoren worden gemaakt. Wel gaat het redelijk met de installatieafdeling. Wel komt er gebrek aan materiaal en worden veel zaken provisorisch geïnstalleerd. Er komt aan een kant de spoorweg aansluiting gereed. In 1924 worden de lonen met 10% verlaagd het aantal werklieden neemt met 100 toe; het aantal beambten blijft gelijk. De capaciteit van de fabriek is veel groter dan voor de productie noodzakelijk.

Het boekjaar 1917/1918 geeft aan dat de oorlogs-duurtetoeslag verhoogd wordt van 15 naar 20%. Verder wordt er melding van gemaakt dat de gemeente weinig meewerkt met het bouwen van nieuwe woningen voor het personeel. Heemaf koopt daarom voor een "passende" prijs een honderdtal arbeidswoningen. Voor het beheer ervan wordt een bouwvereniging opgericht met de naam Weidedorp. Verder zijn er 10 ha weidegrond achter de fabriek met bruine bonen beplant. Er is een spoorlijn van 1 km aangelegd.

Vervoer Heemaf
Heemaf rond 1919 (Foto HCO Zwolle). Aanleg 50 kV

Klik hier voor een verslag van het bezoek van het Koninklijk Instituut voor ingenieurs in 1915 aan de Heemaf fabriek. Het stuk is geschreven door dhr. A. Booden (Lid van de KIVI).

Vertrek Hofstede Crull na een meningsverschil. Bron: HHG

Lees hier meer over de periode 1919 - 1945 (Na Hofstede Crull).

Reacties  

# aansluitschema gezocht.r.corijn 23-02-2011 00:31
hallo, ik heb een oude heemaf motor.typenumme r; 108519. die ik weer in gebruik wil nemen, zijn er nog gegevens bewaard.of is er iemand die weet hoe ik de motor moet aansluiten?
Antwoorden | Antwoorden met citaat | Citeer
# Motorsteffen 01-11-2011 19:09
Hallo ich habe einen Heemaf Nr452 097 350v 9,2A 6Kw er ist sehr Alt gibt es für sowas sammler den bei mir vergamelt er bloss.
Antwoorden | Antwoorden met citaat | Citeer
# HEEMAF tijdens de bezettingRobertus Berkers 06-11-2011 00:49
Mijn moeder (Maria Holl, Enschede) werdt als jongedame in de oorlogsjaren gedwongen door de Duitsers om vliegtuigsonder delen bij de HEEMAF in elkaar te zetten. Zoals moeder het zich nog op haar een-en-negentig ste herinnert, waren dat electrische motortjes. Haar vader (Gerrit Holl, Enschede) was ook werkzaam bij de HEEMAF, in het magazijn. Kunt u mij verder inlichten over HEEMAF gedurende deze tijdsperiode? Bij voorbaat bedankt.
Antwoorden | Antwoorden met citaat | Citeer

Plaats reactie


Foto gallery Heemaf

Cloud tag

Laatste nieuws

Laatste reacties

Uitgelicht

Statistieken

Aantal bekeken pagina's
2623392

Wie is online

We hebben 148 gasten en geen leden online

Nieuwsbrief

DMC Firewall is a Joomla Security extension!